پرکاری پاراتیروئید زمانی رخ می‌دهد که غدد پاراتیروئید بیش از مقدار موردنیاز بدن هورمون PTH ترشح کنند. این اختلال بسته به نوع آن می‌تواند به دلیل مشکل خود غدد پاراتیروئید یا در پاسخ به شرایطی مانند بیماری مزمن کلیه و کمبود ویتامین D ایجاد شود. در نوع اولیه، بالا رفتن PTH اغلب با افزایش کلسیم خون همراه است و ممکن است با خستگی، ضعف عضلانی، کاهش تراکم استخوان یا سنگ کلیه بروز کند؛ هرچند بعضی افراد علامت مشخصی ندارند. اگر می‌خواهید با شرایط انجام عمل، روش‌های جراحی و روند درمان جراحی بیشتر آشنا شوید، راهنمای کامل جراحی پاراتیروئیدکتومی را مطالعه کنید.
در ادامه با انواع پرکاری پاراتیروئید، علائم، روش تشخیص و گزینه‌های درمان آن آشنا می‌شوید.
فهرست مطالب:
- غده پاراتیروئید چه کاری انجام می‌دهد؟
- علائم پرکاری پاراتیروئید چیست؟
- علت‌های پرکاری پاراتیروئید
- پرکاری پاراتیروئید چگونه تشخیص داده می‌شود؟
- روش درمان پرکاری پاراتیروئید چیست؟
- آیا پرکاری پاراتیروئید درمان قطعی دارد؟
غده پاراتیروئید چه کاری انجام می‌دهد؟
بیشتر افراد چهار غده پاراتیروئید دارند. این غده‌ها بسیار کوچک هستند و در قسمت جلویی گردن، نزدیک غده تیروئید قرار گرفته‌اند. البته با وجود نزدیکی به تیروئید، عملکرد آن‌ها با غده تیروئید متفاوت است.کلسیم برای سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها ضروری است، اما نقش آن فقط به این موارد محدود نمی‌شود. عملکرد درست اعصاب، حرکت عضلات و نظم ضربان قلب نیز به میزان مناسب کلسیم در خون وابسته است.
غده‌های پاراتیروئید مرتب سطح کلسیم خون را بررسی می‌کنند. اگر میزان کلسیم پایین بیاید، PTH بیشتری ترشح می‌شود. این هورمون به بدن پیام می‌دهد که کلسیم ذخیره‌شده در استخوان‌ها را آزاد کند و کلسیم بیشتری از کلیه‌ها بازجذب شود.در پرکاری اولیه پاراتیروئید، ترشح PTH متناسب با افزایش کلسیم خون کاهش پیدا نمی‌کند و ممکن است سطح کلسیم خون بالا برود.
علائم پرکاری پاراتیروئید چیست؟
علائم این بیماری در همه افراد یکسان نیست. برخی بیماران فقط احساس خستگی دارند و بعضی دیگر ممکن است با مشکلات استخوانی، کلیوی یا گوارشی روبه‌رو شوند.
علائم احتمالی پرکاری پاراتیروئید عبارت‌اند از:
- خستگی مداوم و کمبود انرژی
- ضعف عضلانی
- درد در استخوان‌ها و مفاصل
- درد در دست‌ها، پاها، بازوها یا کمر
- تهوع یا استفراغ
- کاهش اشتها
- یبوست
- درد یا ناراحتی در شکم
- تشنگی بیش از حد
- زیاد شدن دفعات ادرار
- کاهش تمرکز
- بی‌حوصلگی و افت خلق
- افسردگی یا احساس خستگی ذهنی
گاهی فرد فقط به دلیل خستگی، دردهای پراکنده یا کاهش توان بدنی به پزشک مراجعه می‌کند. این نشانه‌ها ممکن است با مشکلاتی مانند کم‌خونی، بیماری‌های روماتیسمی، کمبود ویتامین یا فشارهای روحی اشتباه گرفته شوند.
اگر این علائم مداوم باشند یا پزشک به اختلال پاراتیروئید شک کند، ممکن است بررسی سطح کلسیم و PTH برای ارزیابی بیشتر درخواست شود. این آزمایش ساده می‌تواند سرنخ مهمی برای تشخیص بیماری باشد.
علت‌های پرکاری پاراتیروئید
پرکاری پاراتیروئید به دو نوع اصلی و ثانویه تقسیم می‌شود.
پرکاری پاراتیروئید اولیه
در نوع اولیه، مشکل از خود غده‌های پاراتیروئید شروع می‌شود. شایع‌ترین علت این بیماری، ایجاد یک توده غیرسرطانی در یکی از غده‌هاست که به آن آدنوم پاراتیروئید می‌گویند.
آدنوم باعث می‌شود غده درگیر، بدون توجه به نیاز بدن، مقدار زیادی PTH تولید کند. در بیشتر بیماران فقط یک غده دچار این مشکل می‌شود؛ اما گاهی دو یا چند غده نیز بیش از حد فعال هستند. ایجاد تومور سرطانی در غده پاراتیروئید بسیار نادر است.
پرکاری پاراتیروئید ثانویه
در نوع ثانویه، غده‌های پاراتیروئید در ابتدا سالم هستند؛ اما به دلیل وجود یک مشکل دیگر، بیش از حد فعالیت می‌کنند. بیماری مزمن کلیه و کمبود شدید ویتامین D از علت‌های مهم این نوع پرکاری هستند.
در این شرایط، بدن برای جبران پایین بودن کلسیم یا اختلال در تنظیم مواد معدنی، PTH بیشتری ترشح می‌کند. درمان پرکاری ثانویه معمولاً با درمان بیماری زمینه‌ای آغاز می‌شود و ممکن است با پرکاری اولیه تفاوت داشته باشد.
پرکاری پاراتیروئید ثالثیه
پرکاری پاراتیروئید ثالثیه معمولاً در افرادی دیده می‌شود که مدت طولانی دچار پرکاری ثانویه، به‌ویژه در زمینه بیماری مزمن کلیه بوده‌اند. در این شرایط، غدد پاراتیروئید ممکن است به‌صورت مستقل به ترشح بیش از حد PTH ادامه دهند و درمان آن با نوع اولیه و ثانویه تفاوت دارد.
پرکاری پاراتیروئید چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص بیماری معمولاً با آزمایش خون شروع می‌شود. پزشک ممکن است موارد زیر را بررسی کند:
- میزان کلسیم خون
- سطح هورمون PTH
- میزان فسفر
- سطح ویتامین D
- عملکرد کلیه
- میزان کلسیم دفع‌شده در ادرار
بالا بودن کلسیم به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست. پزشک باید نتیجه کلسیم را در کنار مقدار PTH و سایر آزمایش‌ها بررسی کند. در پرکاری اولیه، معمولاً کلسیم خون بالا است و PTH نیز برخلاف حالت طبیعی، کاهش پیدا نمی‌کند یا افزایش دارد.
پس از تأیید بیماری، ممکن است بررسی‌های دیگری برای پیدا کردن غده پرکار یا بررسی عوارض انجام شود. این بررسی‌ها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:
- سونوگرافی گردن
- اسکن اختصاصی پاراتیروئید
- سنجش تراکم استخوان
- تصویربرداری از کلیه‌ها
- آزمایش‌های تکمیلی برای ارزیابی عملکرد کلیه
یکی از عوارض مهم پرکاری پاراتیروئید، افزایش احتمال تشکیل سنگ کلیه است؛ اگر می‌خواهید بدانید این بیماری چگونه باعث ایجاد سنگ می‌شود و چه زمانی سنگ کلیه می‌تواند نشانه اختلال پاراتیروئید باشد، مقاله رابطه سنگ کلیه و پاراتیروئید را مطالعه کنید.
تصویربرداری به‌تنهایی نمی‌تواند پرکاری پاراتیروئید را تشخیص دهد؛ بلکه بیشتر برای پیدا کردن محل غده درگیر و برنامه‌ریزی جراحی استفاده می‌شود.
روش درمان پرکاری پاراتیروئید چیست؟
درمان پرکاری پاراتیروئید به نوع بیماری بستگی دارد. در پرکاری اولیه، تصمیم بین پیگیری، درمان دارویی و جراحی بر اساس سطح کلسیم، وضعیت استخوان‌ها و کلیه‌ها، سن و سایر شرایط بیمار گرفته می‌شود. در پرکاری ثانویه، تمرکز اصلی معمولاً بر درمان علت زمینه‌ای و کنترل اختلالات کلسیم، فسفر، ویتامین D و PTH است.
جراحی پاراتیروئید
در پرکاری اولیه، جراحی برداشتن غده یا غدد غیرطبیعی تنها درمانی است که می‌تواند علت بیماری را برطرف کند. جراحی به‌خصوص در بیمارانی که علائم یا عوارض مشخص دارند یا معیارهای توصیه به عمل را دارند مطرح می‌شود.
درمان دارویی
اگر جراحی برای فرد مناسب نباشد، به تعویق بیفتد یا بیمار امکان انجام آن را نداشته باشد، پزشک ممکن است از درمان‌های دارویی برای کنترل کلسیم خون استفاده کند. این داروها می‌توانند میزان کلسیم را کاهش دهند یا اثر افزایش‌یافته PTH را کنترل کنند.
مصرف مایعات کافی نیز برای کاهش احتمال تشکیل سنگ کلیه اهمیت دارد؛ البته میزان مصرف آب باید با توجه به وضعیت قلب و کلیه تعیین شود. همچنین نباید مصرف کلسیم یا ویتامین D را خودسرانه قطع یا زیاد کرد، چون هر دو مورد باید بر اساس نتیجه آزمایش و نظر پزشک تنظیم شوند.
آیا پرکاری پاراتیروئید درمان قطعی دارد؟
در بسیاری از موارد پرکاری پاراتیروئید اولیه، برداشتن غده بیمار می‌تواند به درمان کامل بیماری منجر شود. پس از درمان موفق، روند برداشت کلسیم از استخوان‌ها متوقف می‌شود و خطر ایجاد سنگ کلیه نیز کاهش پیدا می‌کند.
با این حال، بهبود تراکم استخوان معمولاً زمان‌بر است و ممکن است چند ماه یا بیشتر طول بکشد. دردهای استخوانی، خستگی و ضعف نیز در بسیاری از بیماران پس از درمان بهتر می‌شوند.
پیگیری منظم پس از درمان اهمیت زیادی دارد. پزشک ممکن است آزمایش کلسیم، PTH، ویتامین D و عملکرد کلیه را در فواصل مشخص تکرار کند.
برای بررسی دقیق‌تر تأثیر این بیماری بر تراکم استخوان و اینکه جراحی تا چه اندازه می‌تواند به بهبود پوکی استخوان کمک کند، مقاله پاراتیروئید و پوکی استخوان را مطالعه کنید.
جمع‌بندی
پرکاری پاراتیروئید ممکن است بدون علامت باشد یا با مشکلاتی مانند افزایش کلسیم، کاهش تراکم استخوان و سنگ کلیه همراه شود. نوع بیماری نقش مهمی در انتخاب درمان دارد؛ پرکاری اولیه در برخی بیماران فقط نیازمند پیگیری است و در برخی دیگر جراحی توصیه می‌شود، در حالی که درمان نوع ثانویه بیشتر بر کنترل علت زمینه‌ای متمرکز است. تشخیص بر اساس آزمایش‌های کلسیم، PTH و سایر بررسی‌های مرتبط انجام می‌شود و تصویربرداری معمولاً زمانی اهمیت پیدا می‌کند که تصمیم برای جراحی گرفته شده باشد.
سوالات متداول
خیر. این بیماری در بسیاری از افراد بدون علامت است و هنگام آزمایش‌های معمول تشخیص داده می‌شود.
بله. افزایش طولانی‌مدت PTH باعث آزاد شدن کلسیم از استخوان‌ها می‌شود و می‌تواند تراکم استخوان را کاهش دهد.
بله. بالا بودن کلسیم خون ممکن است باعث افزایش دفع کلسیم از کلیه و تشکیل سنگ شود. اگر سنگ کلیه به‌طور مکرر ایجاد شود، بررسی کلسیم و PTH می‌تواند مفید باشد.
خیر. تصمیم برای جراحی به میزان کلسیم، وجود علائم، وضعیت استخوان‌ها و کلیه‌ها و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. بعضی افراد فقط به پیگیری منظم نیاز دارند.
