اگر پزشک به شما گفته تیروئیدتان «چند ندولی» است و آزمایش خون هم نشان می‌دهد هورمون‌ها بالاتر از حد معمول‌اند، احتمالاً با گواتر سمی مولتیندولار روبه‌رو هستید. در این بیماری چند گره (ندول) در غده‌ی تیروئید مستقل از فرمان مغز هورمون تولید می‌کنند و بدن را به حالت پرکاری می‌برند. نام «سمی» ربطی به مسموم‌شدن یا سرطان ندارد. منظور از آن، افزایش هورمون تیروئید در خون است که پزشکان به آن «تیروتوکسیکوز» می‌گویند.
این بیماری بیشتر در میان‌سالان و سالمندان دیده میشود. علائمش گاهی آن‌قدر آرام شروع میشود که فرد آن را به حساب سن و استرس می‌گذارد. در این مقاله یاد می‌گیرید گواتر ندولار سمی دقیقاً چیست، چرا ایجاد میشود، چه نشانه‌هایی دارد، با گواتر ساده و بیماری گریوز چه فرقی دارد و پزشک چطور آن را تشخیص می‌دهد و درمان میکند.
گواتر سمی مولتیندولار چیست؟
گواتر سمی مولتیندولار (Toxic Multinodular Goiter) وضعیتی است که در آن تیروئید بزرگشده چند ندول دارد و دستکم یکی از این ندول‌ها بدون توجه به دستور هیپوفیز، هورمون تیروئید اضافه میسازد. پزشکان گاهی آن را «بیماری پلامر» هم می‌نامند.
برای فهمیدن این تعریف، یک تشبیه کمک میکند. تیروئید سالم مثل یک شومینه با ترموستات است. هیپوفیز (غده‌ای در مغز) با هورمون TSH مثل ترموستات عمل میکند و هر وقت بدن گرم شد، آتش را کم میکند. در گواتر سمی مولتیندولار چند هیزم از شومینه جدا می‌شوند و به‌تنهایی می‌سوزند. ترموستات هرقدر فرمان خاموشی بدهد، این هیزم‌ها گوش نمی‌کنند و اتاق روزبه‌روز گرم‌تر میشود.
به همین دلیل آزمایش خون چنین فردی معمولاً TSH پایین نشان می‌دهد. مغز دارد فرمان توقف می‌دهد، اما ندول‌ها نمی‌شنوند.
ندول خودکار چیست؟
پزشکان به ندولی که از کنترل TSH آزاد شده است «ندول خودمختار» می‌گویند. در اسکن تیروئید چنین ندولی مثل یک نقطه‌ی روشن و پرجذب دیده میشود و به آن «ندول داغ» (Hot Nodule) می‌گویند. بقیه‌ی بافت تیروئید چون TSH پایین است، خاموش‌تر و کم‌جذب‌تر به نظر می‌رسد.
چرا گواتر سمی مولتیندولار ایجاد میشود؟
این بیماری معمولاً یک‌شبه شروع نمی‌شود. سال‌ها طول می‌کشد تا گواتر ساده به گواتر سمی تبدیل شود. فرایند معمولاً این‌طور پیش می‌رود:
تیروئید به هر دلیلی تحریک میشود و رشد میکند.
در طول سال‌ها در بافت آن چند ندول شکل می‌گیرد.
بعضی سلول‌های درون ندول‌ها جهش پیدا می‌کنند و بدون نیاز به TSH کار می‌کنند.
وقتی مجموع تولید این ندول‌ها از نیاز بدن بیشتر شود، پرکاری آشکار میشود.
مهم‌ترین عوامل خطر:
کمبود ید در رژیم غذایی: در مناطقی که ید کافی در خاک و غذا نیست، تیروئید برای جبران، مدام تحریک میشود. اگر درباره‌ی نقش ید می‌خواهید بیشتر بدانید، مقاله‌ی کمبود ید و تاثیر آن بر تیروئید توضیح کامل‌تری می‌دهد.
سن بالای پنجاه سال: ندول‌ها با گذر زمان بیشتر می‌شوند و احتمال خودمختاری هم بالا می‌رود.
جنسیت زن: بیماری‌های تیروئید در زنان شایع‌تر است.
سابقه‌ی گواتر ساده یا ندول در خانواده
تفاوت گواتر ساده و گواتر سمی
بسیاری از بیماران این دو را یکی می‌دانند، چون هر دو «گواتر» نام دارند. ولی تفاوتشان در عملکرد غده است، نه در اندازه‌ی آن. گواتر ساده فقط یعنی تیروئید بزرگ شده. گواتر سمی یعنی بزرگ شده و بیش‌ازحد هم کار میکند.
ویژگی
گواتر ساده (غیرسمی)
گواتر سمی مولتیندولار
عملکرد تیروئید
طبیعی (معمولاً)
پرکار
سطح TSH
طبیعی
پایین یا سرکوب‌شده
هورمون‌های T3 و T4
طبیعی
بالا یا در مرز بالا
علائم پرکاری
ندارد
دارد (خفیف تا شدید)
اسکن ید رادیواکتیو
جذب یکنواخت یا کم‌اهمیت
جذب لکه‌لکه با ندولهای داغ
نیاز به درمان
بسته به اندازه و فشار
تقریباً همیشه
یک نکته‌ی کاربردی: گواتر ساده میتواند سال‌ها آرام بماند و فقط پیگیری بخواهد. گواتر سمی به ندرت از خودش بهتر میشود و بدون درمان، به قلب و استخوان فشار می‌آورد.
گواتر ندولار سمی چه علائمی دارد؟
علائم به دو گروه تقسیم می‌شوند: نشانه‌هایی که از هورمون اضافی می‌آیند و نشانه‌هایی که از فشار توده‌ی بزرگ به اطراف ناشی می‌شوند.
علائم ناشی از پرکاری
هورمون تیروئید سرعت سوخت‌وساز را کنترل میکند. وقتی زیاد شود، تمام بدن تندتر از معمول کار میکند:
کاهش وزن با وجود اشتهای معمولی یا حتی بیشتر
تپش قلب و ضربان نامنظم
تعریق زیاد و بی‌تحملی به گرما
لرزش ظریف دست‌ها
اضطراب، بی‌قراری و تحریک‌پذیری
ضعف عضلانی، به‌خصوص در ران‌ها و بازوها
اجابت مزاج مکرر یا شل
خستگی همراه با بی‌خوابی
اگر پیش‌تر درباره‌ی ارتباط تیروئید با روان خوانده‌اید، می‌دانید که هورمون زیاد گاهی خلق را هم به‌هم می‌زند. در مقاله‌ی تیروئید و افسردگی این رابطه را مفصل بررسی کرده‌ایم. همین‌طور اگر خوابتان دچار مشکل شده، تیروئید و کیفیت خواب را ببینید.
علائم ناشی از فشار گواتر
وقتی گواتر بزرگ شود، به نای و مری فشار می‌آورد. نشانه‌های آن:
احساس گرفتگی یا فشار در گلو
دشواری در بلع غذاهای جامد
سرفه‌ی خشک، به‌ویژه شب‌ها
تنگی نفس هنگام دراز کشیدن یا بالا بردن دست‌ها
گرفتگی صدا (در موارد پیشرفته‌تر)
برجستگی قابل لمس یا دیدنی در جلوی گردن
علائم در سالمندان متفاوت است
در افراد بالای شصت‌وپنج سال، تصویر معمولاً با آنچه گفتیم فرق دارد. به‌جای بی‌قراری و تعریق، ممکن است فقط ضعف، افسردگی، کاهش وزن و بی‌اشتهایی دیده شود. پزشکان به این حالت «پرکاری بی‌حال» (Apathetic Hyperthyroidism) می‌گویند. اولین علامت هم گاهی نامنظمی ضربان قلب (فیبریلاسیون دهلیزی) است. به همین دلیل در سالمندان باید هر تغییر ناگهانی وزن یا ریتم قلب را جدی گرفت و با انجام آزمایش TSH، میزان TSH را بررسی کرد.
گواتر ندولار سمی چطور تشخیص داده میشود؟
پزشک معمولاً چند مرحله را کنار هم می‌گذارد:
معاینه‌ی بالینی: لمس گردن برای بررسی اندازه و ندول‌ها، شنیدن ضربان قلب و بررسی لرزش دست.
آزمایش خون: TSH پایین و T4 آزاد یا T3 بالا نشانه‌ی پرکاری است. گاهی فقط T3 بالا می‌رود و T4 طبیعی می‌ماند.
سونوگرافی تیروئید: تعداد، اندازه و ویژگی ظاهری ندول‌ها را نشان می‌دهد.
اسکن تیروئید با ید رادیواکتیو یا تکنسیوم: تعیین میکند کدام ندول‌ها فعال‌اند. این مرحله مهم‌ترین تفاوت را با گریوز آشکار میکند.
نمونه‌برداری با سوزن نازک (FNA): برای ندولهای سردِ مشکوک یا ندول‌هایی که در سونوگرافی ظاهر نگران‌کننده دارند.
درمان گواتر سمی مولتیندولار
هدف درمان دو چیز است: آرام‌کردن پرکاری و برطرف‌کردن فشار گواتر. دارو به‌تنهایی معمولاً مشکل را ریشه‌ای حل نمیکند. وقتی دارو قطع شود، ندول‌ها دوباره فعال می‌شوند.
داروهای ضدتیروئید و بتابلاکرها
متی‌مازول رایج‌ترین دارو برای کم‌کردن تولید هورمون است. بتابلاکرها مثل پروپرانولول فقط علائمی مثل تپش قلب را فرو می‌نشانند. این دو دارو معمولاً پلی میان تشخیص و درمان قطعی‌اند، نه خود درمان نهایی.
ید رادیواکتیو
بیمار قرصی یا مایعی حاوی ید رادیواکتیو می‌خورد. ندولهای فعال چون بیشترین ید را جذب می‌کنند، بیشتر تابش را می‌گیرند و کم‌کم از کار می‌افتند. بافت سالم اطراف تقریباً دست‌نخورده می‌ماند. اثر کامل معمولاً طی چند هفته تا چند ماه پدیدار میشود. ید رادیواکتیو برای زنان باردار یا شیرده مناسب نیست. بعد از آن هم ممکن است تیروئید با گذر زمان کم‌کار شود و نیاز به قرص لووتیروکسین پیش بیاید.
جراحی تیروئید
وقتی گواتر بزرگ است، روی نای یا مری فشار می‌آورد، پشت استخوان جناغ پایین رفته یا ندول مشکوکی دارد، پزشک معمولاً جراحی تیروئید را پیشنهاد میکند. معمولاً تیروئید به‌طور کامل یا تقریباً کامل برداشته میشود تا ندول‌ها دوباره برنگردند. برای شرح بیشتر درباره‌ی این عمل جراحی تیروئید را ببینید.
جمع‌بندی
گواتر سمی مولتیندولار یعنی تیروئید چندندولی که هورمون اضافه میسازد؛ «سمی» به پرکاری اشاره دارد، نه سرطان. تفاوت اصلی گواتر ساده و گواتر سمی، در عملکرد غده است نه صرفاً اندازه‌ی آن. توجه داشته باشید که علائم در سالمندان میتواند خاموش‌تر باشد و اغلب با ضعف یا اختلال ریتم قلب خودش را نشان بدهد. تشخیص با ترکیب آزمایش TSH، سونوگرافی و اسکن تیروئید انجام میشود. درمان قطعی معمولاً با ید رادیواکتیو یا جراحی است و دارو نقش کمکی دارد. همچنین هرگز بدون نظر پزشک مکمل ید مصرف نکنید.
اگر ندول تیروئید دارید یا به‌تازگی آزمایش TSH غیرطبیعی گرفته‌اید، نوبت متخصص غدد بگیرید و نتایج را با او مرور کنید.
نظرات مراجعین
متن و صدای تجربه بیماران از روند درمان در نووا کلینیک.
خانم محمدی
رضایت از جراحی پاراتیروئید
از روند درمان و جراحی کاملاً راضی بودم. حمایت و راهنمایی‌های خانم نوروزی در تمام مراحل، قبل و بعد از عمل، آرامش زیادی به من داد. همچنین از دکتر همدانی بابت جراحی موفق و دکتر یکتا بابت همراهی و حمایت‌شان صمیمانه تشکر می‌کنم.
۰:۰۰۰:۰۰
خانم رنجبر
رضایت از جراحی تیروئید
از جراحی تیروئید توسط دکتر همدانی بسیار راضی هستم. قبل و بعد از عمل با آرامش، راهنمایی و پیگیری‌های ایشان همراه بودم و سه ماه پس از جراحی، حال عمومی بسیار خوبی دارم و هیچ تغییری در صدایم ایجاد نشده است. از دکتر همدانی و خانم نوروزی بابت همراهی و پاسخگویی صمیمانه‌شان بسیار سپاسگزارم.
۰:۰۰۰:۰۰
خانم آزادی
رضایت جراحی پاراتیروئید
از عمل و روند درمانم بسیار راضی بودم و از دکتر همدانی و تیم ایشان بابت زحمات و همراهی‌شان صمیمانه تشکر می‌کنم. خدمات بیمارستان و ویزیت‌های بعد از عمل هم بسیار خوب بود. همچنین از خانم نوروزی بابت پیگیری و پاسخگویی‌شان ممنونم.
۰:۰۰۰:۰۰
خانم رمضانی
رضایت از جراحی تیروئید
از جراحی تیروئید مادرم توسط دکتر همدانی کاملاً راضی بودیم. روند بهبود بسیار خوب بود، بخیه‌ها سریع ترمیم شدند و ناراحتی بعد از عمل هم بسیار کم بود. همچنین از خانم نوروزی بابت پاسخگویی سریع و همراهی همیشگی، حتی در روزهای تعطیل، صمیمانه تشکر می‌کنم. از خدمات و رسیدگی بیمارستان هم رضایت کامل داشتیم.
۰:۰۰۰:۰۰
خانم محمدجانی
رضایت از جراحی تیروئید
از جراحی تیروئید توسط دکتر همدانی بسیار راضی بودم و بعد از عمل هیچ مشکلی نداشتم. برخورد مهربانانه، توضیحات کامل و راهنمایی‌های دقیق ایشان باعث آرامش من شد. همچنین جای عمل به‌خوبی بهبود پیدا کرده و تقریباً اثری از آن باقی نمانده است. از دکتر همدانی صمیمانه سپاسگزارم.
۰:۰۰۰:۰۰
خانم بیدی
رضایت از جراحی تیروئید
خواهرزاده‌ام در اردیبهشت ۱۴۰۴ توسط دکتر همدانی جراحی تیروئید انجام داد و خوشبختانه از نتیجه عمل بسیار راضی بودیم. علاوه بر جراحی موفق، پیگیری و حمایت‌های بعد از عمل از طرف دکتر همدانی، خانم نوروزی و تیم ایشان بسیار ارزشمند بود و کمک کرد بیمار این دوره را با آرامش بیشتری پشت سر بگذارد. از تمام اعضای این تیم صمیمانه تشکر می‌کنم.
۰:۰۰۰:۰۰
خانم ایمانی
رضایت از جراحی تیروئید
از هماهنگی‌ها و پیگیری‌های قبل و بعد از عمل بسیار راضی بودم. توضیحات و بررسی‌های پیش از جراحی، خدمات بعد از عمل و ویزیت‌های بعدی همگی منظم و عالی انجام شد. از خانم نوروزی، دکتر همدانی و دکتر تکیار بابت همراهی و رسیدگی‌شان صمیمانه تشکر می‌کنم.
۰:۰۰۰:۰۰
۱ / 7
راهنما
سوالات متداول
پاسخ به پرسش‌های پرتکرار درباره این مطلب.
حالتی است که تیروئید بزرگشده چند ندول دارد و دستکم یکی از آنها مستقل از TSH هورمون اضافه تولید میکند و باعث پرکاری میشود.
شایعترین علائم کاهش وزن، تپش قلب، تعریق، لرزش دست، اضطراب و ضعف عضلانیاند. در گواتر بزرگ، احساس فشار در گردن و سختی بلع یا تنفس هم اضافه میشود.
گواتر ساده فقط بزرگشدن تیروئید با عملکرد معمولاً طبیعی است. گواتر سمی علاوه بر بزرگی، هورمون اضافه میسازد و علائم پرکاری ایجاد میکند.
خیر. ندولهای داغ تقریباً همیشه خوشخیماند. با این حال پزشک ندولهای مشکوک را جداگانه بررسی میکند.
گریوز را آنتیبادیهای خودایمنی به وجود میآورند و میتواند چشمها را درگیر کند. گواتر سمی مولتیندولار ناشی از ندولهای خودمختار است و چشم را درگیر نمیکند.
دارو پرکاری را موقتاً کنترل میکند، اما معمولاً پس از قطع آن بیماری برمیگردد. درمان قطعی با ید رادیواکتیو یا جراحی انجام میشود.
نظرات (۰)
هنوز نظری ثبت نشده است.
ثبت نظر