کمبود ید چیست و چه تاثیری بر تیروئید می‌گذارد؟

کمبود ید یعنی بدن از راه غذا و آب، ید کافی برای ساختن هورمون‌های تیروئید دریافت نمی‌کند. نتیجه‌اش ممکن است از یک خستگی مبهم و سردی دست‌وپا شروع شود و به تورم گردن، کم‌کاری تیروئید و در دوران بارداری، آسیب به رشد مغز جنین برسد. خبر خوب این است که کمبود ید از معدود مشکلات تیروئیدی است که تقریباً به‌طور کامل قابل پیشگیری است.

در این مقاله می‌خوانید ید دقیقاً چه کاری در بدن انجام می‌دهد، علائم کمبود ید در بدن چه شکلی دارند، رابطه کمبود ید و بزرگ شدن تیروئید چگونه شکل می‌گیرد، چه کسانی بیشتر در خطرند و چطور می‌توان مقدار ید لازم را بدون زیاده‌روی تامین کرد.

کمبود ید چیست؟ تعریف ساده

کمبود ید حالتی است که در آن دریافت روزانه ید از نیاز بدن کمتر می‌ماند و تیروئید نمی‌تواند به اندازه‌ی کافی هورمون تیروکسین (T4) و تری‌یدوتیرونین (T3) بسازد. بدن انسان ید را خودش تولید نمی‌کند؛ باید آن را از خوراک بگیرد.

تیروئید را مثل یک کارگاه کوچک تصور کنید که ید، ماده‌ی اولیه‌ی تنها محصولش است. وقتی انبار خالی شود، کارگاه تعطیل نمی‌شود؛ مدام به مدیر کل، یعنی غده هیپوفیز، پیام می‌دهد که مواد کم است. هیپوفیز هم سفارش را بلندتر می‌کند (TSH بالا می‌رود) و کارگاه برای پاسخ به این فشار، ساختمانش را بزرگ‌تر می‌کند. بزرگ شدن تیروئید دقیقاً همین ماجراست.

ید در بدن چه کاری انجام می‌دهد؟

هر مولکول T4 چهار اتم ید دارد و هر مولکول T3 سه اتم. بدون این اتم‌ها، هورمون ساخته نمی‌شود. این هورمون‌ها سرعت سوخت‌وساز تقریباً تمام سلول‌های بدن را تنظیم می‌کنند: ضربان قلب، دمای بدن، انرژی، هضم، رشد استخوان و عملکرد مغز.

بدن بزرگسال فقط حدود ۱۵ تا ۲۰ میلی‌گرم ید دارد و بیشتر آن در تیروئید ذخیره می‌شود. این ذخیره کوچک است و کمبود طولانی‌مدت آن را تمام می‌کند.

نیاز روزانه به ید در سنین مختلف

مقادیر زیر بر پایه‌ی توصیه‌های رایج سازمان جهانی بهداشت و مؤسسات تغذیه‌ای بین‌المللی آمده و در منابع مختلف کمی اختلاف دارد:

در بارداری نیاز بالا می‌رود، چون مادر باید هورمون بیشتری برای خودش و جنین بسازد و بخشی از ید هم از راه کلیه‌ها دفع می‌شود.

علائم کمبود ید در بدن

علائم کمبود ید همیشه واضح نیستند. کمبود خفیف ممکن است سال‌ها بی‌صدا بماند و فقط در آزمایش دیده شود. با این حال، وقتی تیروئید از پس تولید هورمون برنیاید، نشانه‌ها معمولاً در چند دسته ظاهر می‌شوند.

۱. تورم یا برآمدگی جلوی گردن

شناخته‌شده‌ترین علامت، بزرگ شدن غده تیروئید است. گاهی فقط با نگاه به آینه، موقع بلعیدن، دیده می‌شود. گاهی هم فرد احساس می‌کند یقه‌ی لباس یا گردنبند تنگ شده است.

۲. خستگی و کندی بدن

وقتی هورمون تیروئید کم باشد، سوخت‌وساز کند می‌شود. فرد حتی بعد از خواب کافی هم بی‌حال است، تمرکزش افت می‌کند و کارهای ساده انرژی زیادی می‌برد.

۳. سردی بیش از حد و حساسیت به هوا

کسی که همیشه از بقیه بیشتر سردش است و دست و پایش یخ می‌زند، شاید فقط مزاج سردی نداشته باشد. بدنی که کمتر گرما تولید می‌کند، همین‌طور رفتار می‌کند.

۴. افزایش وزن بدون تغییر رژیم

کندی سوخت‌وساز و احتباس آب می‌تواند چند کیلو وزن اضافه کند، بدون اینکه غذای فرد عوض شده باشد. این افزایش معمولاً چشمگیر نیست و به‌تنهایی نشانه‌ی قطعی نیست.

۵. خشکی پوست، ریزش مو و ناخن شکننده

پوست خشک و زبر، موهای نازک‌شده و ناخن‌هایی که زود می‌شکنند، از نشانه‌های رایج کم‌کاری تیروئید هستند. بخشی از ریزش موی خانم‌ها هم از همین مسیر می‌آید.

۶. یبوست، کندی ضربان قلب و گرفتگی عضلات

هورمون تیروئید حرکات روده و ضربان قلب را هم تنظیم می‌کند. کمبودش یبوست مزمن، نبض آهسته و درد یا گرفتگی عضلانی به همراه می‌آورد.

۷. تغییرات قاعدگی و مشکل در باردار شدن

کم‌کاری تیروئید ناشی از کمبود ید می‌تواند چرخه‌ی ماهانه را نامنظم یا خونریزی را سنگین کند و شانس باروری را پایین بیاورد.

۸. مه مغزی، فراموشی و کم‌حوصلگی

مغز به هورمون تیروئید حساس است. کم شدن آن تمرکز را می‌گیرد، حافظه را سست می‌کند و گاهی خلق را به سمت بی‌انگیزگی می‌برد.

علائم هشداردهنده‌ای که نباید منتظر بمانید

اگر تورم گردن به مرور بزرگ‌تر شود، یا همراه با خس‌خس، گرفتگی صدا، سرفه‌ی مداوم، مشکل در بلع یا نفس تنگی در حالت درازکش باشد، یعنی غده بر مجرای نفس یا مری فشار می‌آورد. این وضعیت باید زودتر از بقیه نزد پزشک بررسی شود.

رابطه کمبود ید و بزرگ شدن تیروئید

این بخش شاید مهم‌ترین قسمت ماجراست، چون بسیاری از مردم بزرگ شدن تیروئید را با بیماری مستقل اشتباه می‌گیرند. در حالی‌که در کمبود ید، گواتر در واقع یک واکنش دفاعی است، نه خود بیماری.

مرحله به مرحله چه اتفاقی می‌افتد؟

در ابتدا ید کم می‌رسد و ساخت هورمون کاهش می‌یابد. سپس سطح T4 و T3 در خون پایین می‌آید و هیپوفیز با ترشح بیشتر TSH تیروئید را تحریک می‌کند. پس از آن سلول‌های تیروئید زیاد می‌شوند و غده بزرگ می‌شود تا ید کمتر را بهتر جذب کند. اگر کمبود ادامه یابد، غده ممکن است گره‌دار شود و بعضی گره‌ها خودسرانه شروع به ترشح هورمون کنند.

در مراحل اولیه، بزرگ شدن تیروئید می‌تواند مانع افت هورمون شود و آزمایش‌ها نرمال بمانند. به همین دلیل گواتر ناشی از کمبود ید گاهی بدون هیچ علامت دیگری دیده می‌شود. اگر کمبود طولانی‌تر شود، جبران بدن ناکافی می‌ماند و کم‌کاری تیروئید پیدا می‌شود.

انواع گواتر ناشی از کمبود ید

گره‌های تیروئید در اغلب موارد خوش‌خیم‌اند، اما هر گره باید با سونوگرافی و در صورت نیاز نمونه‌برداری بررسی شود. اگر گواتر آن‌قدر بزرگ شود که بر مجرای نفس فشار بیاورد، پزشک ممکن است جراحی تیروئید را مطرح کند.

چرا کمبود ید هنوز مشکل است؟

شاید فکر کنید با وجود نمک یددار، کمبود ید دیگر مشکل نیست. واقعیت این است که سازمان جهانی بهداشت هنوز آن را یکی از شایع‌ترین علل قابل پیشگیری آسیب مغزی در کودکان می‌داند، و حتی در کشورهایی که برنامه‌ی نمک یددار دارند، گروه‌هایی در خطرند:

• زنان باردار و شیرده که نیازشان بالا رفته
• کسانی که نمک کم مصرف می‌کنند یا نمک غیریددار می‌خرند
• گیاه‌خواران و وگان‌ها که از ماهی و لبنیات کمتر بهره می‌برند
• ساکنان مناطق کوهستانی و دور از دریا که خاکشان ید کمی دارد
• کسانی که کمبود سلنیوم یا آهن دارند، چون این کمبودها ساخت هورمون را حتی با ید کافی مختل می‌کنند

در ایران برنامه‌ی ملی یددار کردن نمک از اواخر دهه‌ی ۱۳۶۰ آغاز شد و کمبود شدید ید را بسیار کاهش داد. با این حال تغییر عادت غذایی، مصرف نمک‌های رنگی و بدون ید و رژیم‌های محدودکننده، دوباره بعضی افراد را در معرض کمبود خفیف قرار می‌دهد.

کمبود ید در بارداری و کودکی: چرا حساس‌ترین دوره است؟

مغز جنین در سه ماه اول بارداری کاملاً به هورمون تیروئید مادر وابسته است، چون تیروئید خودِ جنین هنوز کار نمی‌کند. کمبود شدید ید در این دوره می‌تواند به سقط، مرده‌زایی، کم‌هوشی و در شدیدترین شکل به کرتینیسم منجر شود، حالتی با تاخیر رشد جسمی و ذهنی که برگشت‌ناپذیر است.

کمبود خفیف تا متوسط هم بی‌اثر نیست. مطالعات نشان داده‌اند فرزندان مادرانی که در بارداری ید ناکافی داشته‌اند، ممکن است در آزمون‌های یادگیری و زبان ضعیف‌تر عمل کنند. به همین دلیل مادران باردار باید مصرف ید را با پزشک یا ماما در میان بگذارند و بدون مشورت، قرص یا مکمل خودسرانه شروع نکنند.

چگونه کمبود ید را تشخیص می‌دهند؟

تشخیص کمبود ید به یک آزمایش واحد محدود نیست. پزشک معمولاً ترکیبی از این روش‌ها را به کار می‌گیرد:

• معاینه‌ی گردن برای لمس اندازه و گره‌ها
• آزمایش خون شامل TSH و T4 آزاد برای سنجش عملکرد تیروئید
• سونوگرافی تیروئید برای دیدن حجم و گره‌ها
• اندازه‌گیری ید ادرار که در مطالعات جمعیتی رایج‌ترین شاخص است

یک نکته‌ی مهم: ید ادرار بیشتر برای ارزیابی گروه‌ها و جامعه به کار می‌رود، نه تشخیص قطعی در یک فرد، چون از روزی به روز دیگر تغییر می‌کند. نتایج معمولاً به این شکل تفسیر می‌شوند:

برای زنان باردار مرز کفایت بالاتر و حدود ۱۵۰ میکروگرم در لیتر در نظر گرفته می‌شود.

چه مقدار ید زیاد است؟

بالاترین حد مجاز مصرف روزانه برای بزرگسالان حدود ۱۱۰۰ میکروگرم تعیین شده است. بیش از این مقدار می‌تواند به پرکاری یا کم‌کاری، التهاب تیروئید و تشدید بیماری‌های خودایمنی منجر شود. برای رسیدن به این سطح معمولاً مکمل یا جلبک لازم است؛ غذای معمولی و نمک یددار به‌ندرت شما را به آن می‌رساند.

جمع‌بندی

کمبود ید تیروئید را وادار می‌کند با بزرگ شدن جبران کند. اگر این وضع ادامه پیدا کند، گواتر، گره‌های تیروئیدی و کم‌کاری سراغ فرد می‌آیند و در بارداری، سلامت مغز جنین به خطر می‌افتد. نمک یددار، ماهی، لبنیات و تخم‌مرغ بیشتر افراد را به مقدار کافی می‌رسانند. مکمل‌ها را فقط با تجویز مصرف کنید، چون زیادی ید هم مشکل‌ساز است.

اگر دنبال تصویر کامل‌تری از سلامت تیروئید هستید، به مقاله‌های مرتبط سر بزنید: آزمایش TSH و تفسیر نتیجه، سرطان پاپیلاری تیروئید و تیروئید و کیفیت خواب. و اگر علائم تیروئیدی دارید، یک آزمایش ساده می‌تواند بسیاری از ابهام‌ها را برطرف کند؛ با پزشک خود نوبت بگیرید.