سرطان آدرنال، در اصطلاح پزشکی با نام کارسینوم آدرنوکورتیکال (Adrenocortical Carcinoma – ACC) شناخته میشود. این بیماری نادر اما جدی است و از غدد فوق کلیوی منشأ میگیرد. سرطان غدد فوق کلیه به دلیل ماهیت پیچیده و علائم متفاوتی که میتواند ایجاد کند، اغلب به یک چالش تشخیصی تبدیل میشود. هدف از این راهنمای جامع، ارائه اطلاعاتی دقیق، کاربردی و قابل فهم برای عموم مردم است تا بتوانند با علائم هشداردهنده این بیماری آشنا شده و درک بهتری از روشهای درمانی موجود برای سرطان آدرنال به دست آورند.
سرطان آدرنال چیست و غدد فوق کلیوی چه نقشی دارند؟
برای درک بهتر سرطان آدرنال، ابتدا باید با غدد فوق کلیوی آشنا شویم. این غدد کوچک و مثلثی شکل، که به آنها غدد آدرنال نیز گفته میشود، در بالای هر کلیه قرار گرفتهاند. غدد فوق کلیوی بخشی حیاتی از سیستم غدد درونریز بدن هستند و وظیفه تولید هورمونهایی را بر عهده دارند که تقریباً تمام عملکردهای بدن، از متابولیسم و فشار خون گرفته تا پاسخ به استرس، را تنظیم میکنند. غدد آدرنال از دو بخش اصلی تشکیل شدهاند:
- قشر (کورتکس): بخش بیرونی که هورمونهای حیاتی مانند کورتیزول (هورمون استرس)، آلدوسترون (تنظیمکننده فشار خون و الکترولیتها) و آندروژنها (هورمونهای جنسی مردانه) را تولید میکند.
- مغز (مدولا): بخش داخلی که کاتکولآمینها مانند آدرنالین و نورآدرنالین را ترشح میکند.
سرطان آدرنال زمانی رخ میدهد که جهشهای ژنتیکی در سلولهای قشر غدد فوق کلیوی باعث رشد و تکثیر غیرقابل کنترل آنها شود. این سلولهای سرطانی تودهای را تشکیل میدهند که میتواند به بافتهای مجاور حمله کرده و به سایر نقاط بدن (متاستاز) گسترش یابد. بنابراین کیست آدرنال خطرناک است و اگر درمان نشود، ممکن است باعث بروز سرطان غدد فوق کلیوی شود.
انواع سرطان آدرنال
سرطان آدرنال به دو صورت در بدن بیمار بروز پیدا میکند. در هر یک از این نوع سرطانها وضعیت و شرایط بیمار متفاوت خواهد بود. به موارد زیر توجه کنید:
- تومور فعال (Functional)
ویژگی اصلی: ترشح بیش از حد یک یا چند هورمون
علائم مرتبط: علائم هورمونی مانند سندرم کوشینگ یا علائم جنسی
- تومور غیرفعال (Non-functional)
ویژگی اصلی: عدم ترشح هورمون یا ترشح ناچیز
علائم مرتبط: علائم ناشی از بزرگ شدن تومور و فشار به اندامهای مجاور
علائم و نشانههای سرطان آدرنال
یکی از چالشهای اصلی در تشخیص زودهنگام سرطان آدرنال، تنوع و گاهی اوقات نامشخص بودن علائم آن است. علائم این بیماری به شدت به نوع هورمونهایی که تومور ترشح میکند (در صورت فعال بودن) و همچنین اندازه تومور بستگی دارد. آگاهی از این نشانهها برای تشخیص به موقع بسیار حیاتی است.
علائم ناشی از تولید بیش از حد هورمون (تومورهای فعال)
تومورهای فعال غدد آدرنال با تولید بیش از حد هورمونها، باعث ایجاد سندرمهای مختلفی میشوند که علائم مشخصی دارند:
۱. افزایش کورتیزول (سندرم کوشینگ)
افزایش کورتیزول شایعترین علامت در سرطان آدرنال است و منجر به سندرم کوشینگ میشود. علائم کلیدی عبارتند از:
- افزایش وزن غیرقابل توضیح، به ویژه در ناحیه شکم و تنه، در حالی که دستها و پاها لاغر میمانند.
- صورت ماه شکل (Moon Face) و انباشته شدن چربی در پشت گردن و شانهها (قوز بوفالو)
- ضعف عضلات، به خصوص در پاها، که انجام فعالیتهای روزمره را دشوار میکند.
- پوست نازک و شکننده، که به راحتی کبود میشود.
- ظاهر شدن خطوط صورتی یا بنفش (استریا) روی شکم، رانها و سینهها
- افزایش قند خون و دیابت
- تغییرات خلقی، افسردگی و تحریکپذیری
۲. افزایش آلدوسترون (سندرم کان)
تولید بیش از حد آلدوسترون میتواند باعث سندرم کان شود که با علائم زیر همراه است:
- بالا رفتن فشار خون که اغلب به درمانهای معمول مقاوم است.
- احساس ضعف و گرفتگی عضلات ناشی از کاهش سطح پتاسیم خون.
- احساس تشنگی و عطش فراوان و تکرر ادرار.
۳. افزایش هورمونهای جنسی (آندروژنها و استروژنها)
تومورهای غدد آدرنال میتوانند هورمونهای جنسی را بیش از حد تولید کنند که منجر به تغییرات فیزیکی در جنس مخالف میشود:
زنان: رشد موی زائد صورت و بدن (هیرسوتیسم)، ریزش موی سر، کلفت شدن صدا و قاعدگیهای نامنظم.
مردان: افزایش سایز سینهها (ژنیکوماستی) و کوچک شدن بیضهها.
کودکان: بلوغ زودرس و رشد بیش از حد موهای بدن.
علائم عمومی و غیرفعال (ناشی از اندازه تومور)
تومورهای غیرفعال هورمونی یا تومورهایی که به اندازه کافی بزرگ شدهاند، علائم خود را از طریق فشار فیزیکی بر اندامهای مجاور نشان میدهند:
- درد شکمی یا درد کمر که معمولاً مبهم و مداوم است.
- احساس پری یا نفخ شکم.
- کاهش وزن غیرطبیعی و غیرقابل توضیح.
- بیاشتهایی و حالت تهوع.
- تب با منشأ نامشخص.
توجه داشته باشید مشاهده هر یک از این علائم به تنهایی به معنای ابتلا به سرطان آدرنال نیست، اما در صورت تداوم یا مشاهده چندین علامت به صورت همزمان، مراجعه به پزشک متخصص غدد یا اورولوژیست ضروری است.
روشهای تشخیص این سرطان چیست؟
اگرچه علت دقیق سرطان آدرنال اغلب ناشناخته است، اما برخی عوامل خطر ژنتیکی وجود دارند که احتمال بروز این بیماری نادر را افزایش میدهند.
تشخیص سرطان آدرنال نیازمند یک رویکرد چند مرحلهای و دقیق است که شامل ارزیابی هورمونی و تصویربرداری میشود. به طور کلی پس از مشکوک شدن به بیماری، از روشهای زیر برای تشخیص دقیق این نوع سرطان استفاده میکنند:
تحلیلهای آزمایشگاهی غدد آدرنال (تست ادرار و خون)
اولین گام، اندازهگیری سطح هورمونهای تولید شده توسط غدد فوق کلیوی است. پزشک با استفاده از آزمایشهای خون و ادرار ۲۴ ساعته، سطوح غیرطبیعی هورمونهایی مانند کورتیزول، آلدوسترون و آندروژنها را بررسی میکند. این آزمایشها نه تنها وجود تومور فعال را نشان میدهند، بلکه به پزشک کمک میکنند تا نوع هورمون ترشح شده را نیز مشخص کند.
تصویربرداری پیشرفته
برای تعیین محل، اندازه و گسترش تومور، از روشهای تصویربرداری زیر استفاده میشود:
- سی تی اسکن (CT Scan): تصاویر مقطعی دقیقی از غدد آدرنال و اندامهای مجاور ارائه میدهد.
- ام آر آی (MRI): به ویژه برای بررسی گسترش تومور به عروق خونی یا کبد مفید است.
- پت اسکن (PET Scan): میتواند به شناسایی متاستازهای احتمالی سرطان آدرنال در سایر نقاط بدن کمک کند.
در اغلب موارد، اگر پزشک به وجود سرطان آدرنال مشکوک باشد، توصیه به برداشتن غده آدرنال مورد نظر میشود (آدرنالکتومی). این غده سپس در آزمایشگاه توسط پاتولوژیست آنالیز میشود. برخلاف بسیاری از سرطانها، بیوپسی سوزنی تومورهای غدد آدرنال به دلیل خطر انتشار سلولهای سرطانی یا خونریزی داخلی، معمولاً توصیه نمیشود. تشخیص قطعی و تعیین نوع دقیق سلولهای درگیر، پس از جراحی و بررسی پاتولوژی صورت میگیرد.
روشهای درمان سرطان آدرنال و تومورهای غدد آدرنال
برنامه درمانی برای سرطان آدرنال به عوامل متعددی از جمله مرحله بیماری، اندازه تومور، وضعیت سلامت عمومی بیمار و اینکه آیا تومور هورمون ترشح میکند یا خیر، بستگی دارد. درمان این بیماری اغلب ترکیبی از روشهای مختلف است.
۱. جراحی
جراحی، به ویژه آدرنالکتومی رادیکال (برداشتن کامل غده آدرنال و بافتهای اطراف)، تنها روشی است که میتواند به درمان بلندمدت و بالقوه بهبودی کامل منجر شود.
۲. دارو درمانی
دارو درمانی نقش مهمی در جلوگیری از بازگشت بیماری پس از جراحی و همچنین کنترل بیماری در مراحل پیشرفته دارد. میتوتان (Mitotane) یکی از داروهای مناسب برای درمان این نوع سرطان است.
۳. شیمی درمانی
در مواردی که سرطان آدرنال پیشرفته است، شیمی درمانی به صورت ترکیبی همراه با مصرف دارو برای کند کردن رشد تومور و کاهش علائم استفاده میشود.
4. پرتو درمانی (Radiation Therapy)
پرتو درمانی به ندرت به عنوان درمان اولیه برای سرطان آدرنال استفاده میشود، اما میتواند برای کنترل موضعی و تسکین علائم مفید باشد.
نتیجهگیری
سرطان آدرنال یک بیماری نادر است که نیازمند تشخیص زودهنگام و یک برنامه درمانی چند رشتهای است. با وجود چالشها، پیشرفتهای اخیر در جراحی و دارو درمانی، به ویژه استفاده از میتوتان، امید به درمان و کنترل بیماری را افزایش داده است. آگاهی از علائم هشداردهنده ناشی از اختلال در عملکرد غدد فوق کلیوی و غدد آدرنال، کلید اصلی در تشخیص به موقع و شروع درمان موثر است.
سوالات متداول
سرطان آدرنال زمانی اتفاق میافتد که سلولهای غدد فوق کلیوی (بالای کلیه) به صورت غیرطبیعی رشد و تومور بدخیم تشکیل دهند.
این غدد هورمونهایی تولید میکنند که فشار خون، متابولیسم و پاسخ به استرس را تنظیم میکنند.
